ΜΟΥΣΙΚΗ.To σύνδρομο της παράλυσης επιλογών

Όσο αυξάνονται οι επιλογές της μουσικής στα διάφορα δίκτυα νόμιμου ή παράνομου downloading ή streaming, τόσο μουδιάζει ο ακροατής. Το πρόβλημα τού να διαλέξεις τη μουσική που θα ακούσεις ανάμεσα σε εκατομμύρια επιλογές είναι σχεδόν ταυτόσημο με το πρόβλημα τού να μην έχεις καθόλου επιλογές. Έτσι τουλάχιστον λένε τα νούμερα.

 Στο θρυλικό πλέον βιβλίο του Γενιά Χ, ο Douglas Copeland, το 1991, όριζε την πνιγηρή καθημερινή ρουτίνα των slackers –της γενιάς που επάνδρωσε τις ορδές του grunge και που έγιναν οι φορείς των μεταλλικών οιμωγών τραγουδιών που «μύριζαν σαν εφηβικό πνεύμα»- ως ένα ατέλειωτο σούρσιμο με αδικαίωτα συναισθήματα. Ένα από τα σύνδρομα του slacker (που κληροδοτήθηκε αυτούσιο στον hipster της γενιάς της νέας χιλιετίας) είναι και η παράλυση επιλογών, αυτή η τάση προς την αδράνεια που παρουσιάζει ένας άνθρωπος όταν βρίσκεται μπροστά σε μία χαοτική πληθώρα πιθανοτήτων. Σήμερα, μπροστά στην οθόνη του υπολογιστή και μέσα σε καλά οργανωμένα sites που προσφέρουν εκατομμύρια τραγούδια, ο ακροατής – χρήστης αδυνατεί να αποφασίσει καταρχήν τι θέλει και κατά δεύτερον, αν επιλέξει κάτι, να το απολαύσει. Το Spotify, το Deezer και το Napster είναι τρεις μόνο από τις πάμπολλες πλατφόμες μουσικής που έναντι ελάχιστου μηνιαίου αντίτιμου σου προσφέρουν πρόσβαση σε καταλόγους τραγουδιών που αριθμούν μέχρι και δεκαπέντε εκατομμύρια τίτλους. Είναι αμφίβολο όμως αν κάποιος από τους χρήστες αυτών των sites απολαμβάνει το ίδιο αίσθημα πληρότητας και απόλαυσης της μουσικής που επιλέγει, καθώς η ταχύτητα της προσβασιμότητας, της «κατανάλωσης» και της αναζήτησης του επόμενου, καναλιζάρει τόσο στενά την ψυχολογία του ακροατή, που δεν χωράει πια η «ποιοτική» αίσθηση της απόλαυσης που υποτίθεται του προσφέρει η μουσική.

 

Παθητικοί θεατές σε παρελάσεις ονομάτων

Παλιότερα, οι μουσικόφιλοι, πριν αποκτήσουν την «πανελευθερία» που προσφέρει η ποικιλία των επιλογών των εκατομμυρίων mp3s, φαντασιώνονταν να έχουν με κάποιο «μαγικό κουμπί» πρόσβαση σε όλα τα βινύλια της υδρογείου. Ήθελαν να νιώθουν ότι δυνητικά έχουν τα πάντα. Σήμερα, η εποχή της απόλυτης προσβασιμότητας έχει φτάσει. Η φαντασίωση των ακροατών της αναλογικής μουσικής έγινε πραγματικότητα και… τους εκδικείται. Μπαίνοντας σε ένα site με «προτάσεις» σύμφωνα με ένα σημείο αναφοράς, ο καθένας μπορεί να έχει μπροστά του έναν χείμαρρο από επιλογές: αν σου αρέσουν οι Kings Of Leon και κάνεις μία αναζήτηση με οδηγό το όνομά τους, θα οδηγηθείς σταδιακά στους National, στους Alabama Shakes, στους Strokes, στους Archie Bronson Outfit… Η αλυσίδα δεν έχει τελειωμό – ένας καταιγισμός από ερεθίσματα παρελαύνει μπρος στα μάτια του χρήστη, ο οποίος ανήμπορος να βρει ένα πειστικό κριτήριο για να κλικάρει πάνω σε κάποιο όνομα, παρακολουθεί αμέτοχος και παθητικός την παρέλαση των ονομάτων. Το αμερικανικό ιντερνετικό «ραδιόφωνο» Pandora ανοίγει έναν κατάλογο 800.000 τίτλων τραγουδιών, γκρουπαρισμένων ανάλογα με μία σειρά χαρακτηριστικών που φτάνουν τα 400 στον αριθμό (ρυθμός, στιχουργικά θέματα, μελωδικό στιλ κ.λπ.). Το i-Tunes Genius συνδυάζει την επιλογή σου με τις αντίστοιχες άλλων χρηστών του i-Τunes που έχουν χρησιμοποιήσει τη δική σου επιλογή, ενώ το Last.fm χτίζει «ευφάνταστες» λίστες γύρω από ένα τραγούδι που επιλέγεις δίνοντάς σου πρόσβαση σε μουσική που χαρακτηρίζεται ως «παρόμοια», «ανάλογη», «αντίστοιχη» ή «ταιριαστή»…

Έρευνα που έγινε το 2007 στο i-Tunes (σε ένα site με νομότυπο, επί πληρωμή, downloading) κατέδειξε ότι από τα 13 εκατομμύρια τραγούδια που είναι διαθέσιμα, μόνο τα τρία εκατομμύρια αγοράστηκαν έστω και μία φορά – τα υπόλοιπα δέκα καταδικασμένα στην ακινησία, δικαίωναν τη θεωρία περί παράλυσης επιλογών… Αλλά και στην περίπτωση που δεν υπεισέρχεται η αγορά μουσικής, στις περιπτώσεις δηλαδή της ακρόασης χωρίς downloading, αποδείχτηκε ότι οι αναλογίες είναι όμοιες: από τα 4,5 εκατομμύρια τραγούδια που έχει διαθέσιμα το Spotify, μόνο τα τρία εκατομμύρια παρουσίασαν «κίνηση» μέσα σε διάστημα έξι μηνών στα τέλη της προηγούμενης δεκαετίας. Από τα τρία εκατομμύρια αυτά τραγούδια, μόνο τα 100.000 αποτελούσαν το 80% της συνολικής πίτας της «κίνησης» των τραγουδιών.

Ένα τραγούδι – χίλιες λέξεις. Μία λίστα τραγουδιών – θόρυβος

Η πλειονότητα των ακροατών αποδεικνύεται λοιπόν ότι δεν αναζητά συστηματικά το καινούργιο, ακόμα και αν το έχει σε απεριόριστες ποσότητες επιλογών μπροστά της. Επιπλέον, διαταράσσεται η «απολαυστική» διαδικασία της μουσικής ακρόασης και απόλαυσης, καθώς οι περισσότεροι χρήστες παγιδεύονται σε μία ψυχολογική λούπα να ακούσουν (όχι να εμπεδώσουν ή απολαύσουν) όσους περισσότερους τίτλους μπορούν μέσα σε ένα περιορισμένο χρονικό διάστημα. Ακόμα και υπό αυτή την ελαφρώς «νευρωτική» συνήθεια, τα κριτήρια με τα οποία επιλέγουν την επόμενη προτίμησή τους, είναι η δημοφιλία του τραγουδιού, η οικειότητα που νιώθουν με τον κάθε τίτλο και οι σκόρπιες πληροφορίες που ενδεχομένως έχουν για το συγκεκριμένο τραγούδι από διάφορες πηγές. Η ανάγκη για «οδηγούς» μέσα σε αυτά τα χαοτικά sites οδήγησε στη δημιουργία applications που σου επιτρέπουν να βρεις μπούσουλες που θα σε οδηγήσουν στις βέλτιστες επιλογές σύμφωνα με ένα σημείο αναφοράς, όπως το Share My Playlists που στην ουσία φτιάχνεται από χρήστες των καταλόγων του Spotify. Σε μία προσπάθεια τόνωσης της ποιοτικής ακρόασης, οι χρήστες του σχετικά καινούργιου This Is My Jam (λανσαρίστηκε επίσημα τον Φεβρουάριο), προτείνουν ένα μόνο τραγούδι την ημέρα και το ανεβάζουν στο προφίλ τους στο facebook ή στο twitter, κάπως σαν σήμα κατατεθέν τους, που λειτουργεί και ως ενδεικτικό της διάθεσής τους μία συγκεκριμένη μέρα ή της συνολικής αισθητικής τους. Το This Is My Jam βασίζεται στη λογική του ότι καλύτερα να «επικοινωνήσεις» με παντιέρα σου μία μόνο μουσική επιλογή, παρά με έναν καταιγισμό από τραγούδια – λίστες ατέλειωτες που δεν προλαβαίνουν να αφομοιωθούν και να εμπεδωθούν. Όλη η ρητορική που έχει αναπτυχθεί σχετικά με το να «μοιράζεσαι» διαδικτυακά (στην προκειμένη περίπτωση, να μοιράζεσαι μουσική και να επικοινωνείς με αφορμή αυτήν) στην ουσία πνίγεται μέσα στον «θόρυβο» των ατελείωτων καταλόγων τραγουδιών που γίνονται βορά «μοιρασιάς» ανάμεσα σε ανθρώπους που δεν προλαβαίνουν ούτε να ανταποκριθούν, ούτε να αφοσιωθούν ούτε να πάρουν ένα συγκεκριμένο μήνυμα που τους απευθύνει ο δημιουργός της εκάστοτε λίστας. Όταν η λίστα καταρτίζεται μόνο και μόνο για να αναρτηθεί, χωρίς άλλο κίνητρο, συμβάλλει απλά στο «σπαμάρισμα» του κυβερνοχώρου. Το «σήμα» χάνεται και οι παραλήπτες αντί να δέχονται αυτό που τους στέλνει ο δημιουργός της λίστας, είναι απασχολημένοι με το να αμύνονται απέναντι στην πολύβουη κίνηση και ταυτόχρονα να πασχίζουν να στήσουν και το δικό τους επικοινωνιακό σόναρ. Θα μπορούσες να το ονομάσεις και Βαβέλ.

Το μέλλον είναι τόσο λαμπερό που πρέπει να φορέσω γυαλιά

Ο συνωστισμός και η ψευδαίσθηση επιλογών δεν είναι φιλικά ούτε στην απόλαυση, ούτε στη συναισθηματική καλλιέργεια που αναμένεται να προκαλέσει η μουσική στον ακροατή της. Ο τρόπος που το σύγχρονο τοπίο παρέχει τα διαδικτυακά εργαλεία για πληροφόρηση και εμπλουτισμό των αναφορών, ξοδεύεται στην ταχύτητα (που καίει τις δυνατότητες δημιουργικής ακρόασης), στη γρήγορη αίσθηση (με μία αμφίβολη αποτελεσματικότητα) και στην ψυχαναγκαστική συμμετοχή, σε κάτι που ο χρήστης – ακροατής, νιώθει ότι θα έπρεπε να είναι μέρος του αλλά ποτέ δεν απολαμβάνει ένα τελικό αίσθημα πληρότητας από αυτή τη συμμετοχή. Φαίνεται ότι στο καινούργιο αυτό μουσικό «οικοσύστημα» ο ρόλος του χρήστη – κοινωνού σε ευρείες ομάδες ανθρώπων που δραστηριοποιούνται για να επικοινωνήσουν, έρχεται σε κάθετη αντίθεση με τον ρόλο του δημιουργικού ακροατή που «κερδίζει» την αξία των τραγουδιών που επιλέγει να ακούσει. Η ταχύτητα της επικοινωνίας (μοιραία, γρήγορη, αναλώσιμη και επιδερμική) κοντράρει την ολοκλήρωση μίας εμπειρίας που έχει να κάνει με τη μουσική ακρόαση και την ικανοποιητική απόλαυση από αυτήν. Ούτε η κατανάλωση ικανοποιείται ούτε η αξία της δικαιώνεται. Όλη αυτή η δραστηριότητα μουσικής ανταλλαγής, ενασχόλησης, προσφοράς κι επικοινωνίας, δεν φτάνει ποτέ σε έναν τελικό στόχο και για αυτό οι δημιουργικοί κατασκευαστές καινούργιων applications προσπαθούν διαρκώς να ανανεώνουν τους τρόπους που θα μπορέσει όλο αυτό το ογκώδες περιεχόμενο μουσικής που υπάρχει εκεί έξω να γίνει ευδιαχείριστο και αποτελεσματικό. Ωστόσο, καμία καινούργια ιδέα δεν θα τετραγωνίσει τον ατέρμονο κύκλο. Μόνο μία που δεν έχει όμως να κάνει με applications και sites: η ριζική αναθεώρηση της σχέσης του ακροατή με το τραγούδι που επιλέγει και η εκ βάθρων αποδόμηση των τρόπων με τους οποίους φτάνει σε αυτή την επιλογή…
Αρχικά, κλείνεις την οθόνη.

Μάρκος Φράγκος

Απέναντι Όχθη 

 

Share on Google Plus

About apenanti oxthi

Μια άλλη ματιά στην λεωφόρο των πληροφοριών.